Podmiotem wolności religijnej jest każda osoba ludzka, która ma prawo do wyznawania swojej religii lub niewyznawania żadnej. Wolność religijna to prawo jednostki do swobodnego wyboru i praktykowania swojej wiary, bez ingerencji ze strony państwa lub innych podmiotów.
Wolność religijna jest jednym z fundamentalnych praw człowieka, uznanych przez wiele międzynarodowych deklaracji i konwencji, takich jak Deklaracja Praw Człowieka, Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych czy Europejska Konwencja Praw Człowieka.
Podmioty wolności religijnej obejmują nie tylko jednostki, ale także grupy religijne i kościoły. Każda grupa religijna ma prawo do wolności wyznania i sumienia, w tym prawa do organizowania się i praktykowania swojej wiary zgodnie z własnymi przekonaniami. Kościoły i związki wyznaniowe, w tym np. katolicyzm, protestantyzm, judaizm, islam, hinduizm, buddyzm czy inne, są uznawane przez państwo i społeczeństwo jako ważne elementy życia religijnego i kulturowego.
Wolność religijna oznacza, że każda osoba, grupa religijna i kościół mają prawo do poszanowania swoich przekonań i swobodnego wyznawania swojej wiary, bez jakiejkolwiek dyskryminacji lub represji ze strony państwa lub innych podmiotów. Wolność religijna jest uznawana przez wiele państw i organizacji międzynarodowych jako jedno z podstawowych praw człowieka i stanowi jeden z fundamentów demokratycznego państwa prawnego.
Wolność religijna jest związana z innymi wolnościami, takimi jak wolność słowa, wolność zgromadzeń, czy wolność myśli, które pozwalają jednostkom i grupom wyrażać swoje przekonania i przekazywać je innym. Wolność religijna jest także związana z zasadą tolerancji, która nakłada na wszystkie podmioty obowiązek szacunku dla innych ludzi i ich przekonań, nawet jeśli są one różne od własnych.
Już w pierwszej części deklaracji o wolności religijnej czytamy „Obecny Sobór Watykański oświadcza, iż osoba ludzka ma prawo do wolności religijnej[1].” Owo uznanie przez ojców soborowych człowieka jako podmiotu wolności religijnej, jest konsekwencją uznania godności osoby ludzkiej jako podstawy jego praw i wolności, w tym również wolności religijnej. Podmiotem wolności religijne jest więc tutaj sam człowiek. Ojcowie soborowi nie tworzą tu podziałów na kapłanów czy świeckich, członków instytutów zakonnych czy innych stowarzyszeń religijnych, godności sprawowanych w kościele, wiek, wykształcenie czy płeć[2].
Wolność religijna przysługuje tutaj każdemu człowiekowi co bardzo dobrze obrazuje łaciński zwrot „persona humana”.
Należy zwrócić uwagę, że wolność przysługuje nie tylko katolikom ale także członkom innych wspólnot religijnych, a także ateistom, agnostykom oraz wszystkim tym którzy zarówno błądzą w dobrej wierze jak i tym którym brak dobrej wiary[3]. Powyższa refleksja jest owocem nowego zdefiniowania wolności religijnej przez Sobór Watykański II. Dotychczas bowiem uznawano, że podmiotem wolności religijnej może być tylko Kościół Katolicki jako głosiciel jedynej prawdy oraz katolicy jako jej wyznawcy. Inne wyznanie należy jedynie tolerować[4].
Przełomem w myśleniu Kościoła o wolności religijnej była encyklika Jana XXIII „Pacem in terris”. Papież stwierdził w niej, iż wolności religijna należy do podstawowych praw człowieka a za jej podstawę wskazał prawe sumienie. Sobór Watykański II kontynuuje to myślenie i jako podstawę wolności religijnej wskazuje godność osoby ludzkiej.
[1] DWR 2.
[2] Por. H. Misztal, Kościelne pojęcie wolności religijnej a ustawa o gwarancjach wolności i sumienia i wyznania z 1989 r., Kościół i Prawo Tom XI, Lublin 1993, s. 103.
[3] S. Kowalczyk, Filozofia wolności. Rys historyczny, Lublin 1999, s. 247.
[4] J. Krukowski, Kościół i Państwo. Podstawy relacji prawnych, Lublin 2000, s. 87.